دزدی کردن کودک و نوجوان و بررسی راهکارهایی برای برخورد با این ناهنجاری

۲۳٫۶k

كودكان گاهی رفتارهایی از خود بروز می‌دهند كه والدین را متعجب می سازد. یكی از این رفتارها برداشتن اشیا و اموال دیگران است‌كه درعرف به آن دزدی می‌گویند. این رفتار نیز چون بقیه رفتارهای كودكان دلایلی دارد. قبل از این که هر تصمیمی درباره برخورد با کودکی که دست به این عمل زده است بگیرید، بهتر است اول بدانید چرا بچه‌ها دست به دزدی می‌زنند؛ این به شما کمک می‌کند بهترین راه را برای برخورد با وی پیدا کنید.

دلایل دزدی به 3دسته مادی، روانی و اجتماعی طبقه‌بندی می‌شود:

علل مادی

برخی از كودكان كه زندگی فقیرانه‌ای دارند یا برداشتشان از وضعیت خود در مقایسه با اطرافیانشان به این صورت است و یا نیازهای اولیه آنان در حد مطلوبی ارضا نمی‌شود و دست به دزدی می‌زنند. نیازهای مادی از قبیل تغذیه ناكافی، لباس نامناسب، نداشتن پول توجیبی و اسباب بازی موجب می‌شود كه او این نیازها را از طریق دزدی جبران كند. در یك موارد مشاوره، كودكی به خاطر نداشتن پول توجیبی مناسب و متعارف دیگر همكلاسی‌ها، از كیف دیگر دوستانش پول یا خوراكی برمی‌داشت، به شكل قرض، از دیگران وجوهی می‌گرفت و خوردنی از بوفه می‌گرفت و مدعی می‌شد كه پولش را داده است .تکرار این عمل وی را به جایی می رساند که در سنین بالا حتی زمانی كه نیاز مادی برطرف شده، نیز بی‌دلیل از روی عادت اقدام به برداشتن اموال دیگران کند.

علل روانی

ناكامی‌ها و مورد بی‌مهری و بی‌توجهی قرارگرفتن در خانواده موجب می‌شود كه كودك به نوعی به واكنش در برابر این كمبودها دست بزند. وقتی سرقت با لجبازی و دروغگویی همراه باشد، واكنش نسبت به ناسازگاری كودك با محیط خانواده و انتقام‌جویی از اطرافیان محسوب می‌شود. او با دزدی و خوردن خوراكی متنوع یا پوشیدن و استفاده از وسایل مختلف این گرسنگی عاطفی را پوشش می‌دهد.

محرومیت از محبت موجب اضطراب می‌شود، جبران احساس حسادت، احساس ناامنی حاصل از رفتار خشونت‌آمیز والدین در منزل، وجود ناپدری و نامادری، انتقال از پدر یا مادر، آرزوی به دست‌آوردن اشیا پرزرق‌وبرق كه جز از طریق دزدی، رسیدن به آنها ناممكن است، صدمه زدن به دیگران به‌منظور تخلیه عقده‌های روانی و محدودیت قائل شدن و سختگیری‌های والدین همگی در این مقوله می گنجد.

یافته‌های بولبی ( روانشناس برجسته ) حاكی از آن است كه محرومیت از مهر مادر و جدایی‌های نسبتاً طولانی از او در سنین خردسالی تأثیر بسزایی در بی‌بندو باری و دزدی نوجوانان دارد.

‌علل اجتماعی

كودك دزدی را یاد می‌گیرد و والدین نخستین الگو و سرمشق كودك هستند. همچنین آنان سرقت را از دوستان، همبازی‌ها و همسایگان خود یاد می‌گیرند. چنانچه آنان مرتكب این عمل شوند و یا حتی به شوخی از انجام آن سخن بگویند، طفل آن را می‌آموزد. سقوط ارزش‌های اخلاقی، محیط اجتماعی نابسامان، عدم‌كنترل رفتار كودك، قحطی، بحران‌های حاصل از جنگ، زلزله و آتشفشان، زندگی در محل‌های جرمزا، مهاجرت، اعتیاد والدین، میل به‌خود نمایی و جدایی از پدر و مادر گرایش كودك را به دزدی تشدید می‌كند.

والدين هرچه هنگام رفتن كودك به مدرسه و چه قبل از آن، تلاش كنند تا فرزندشان از اين رفتار پرهيز كند اما باز گاهي بر خلاف اين عقيده و حتي با توجه به برطرف كردن همه نيازهاي مادي وي، شاهد بروز اين رفتار در فرزند خود هستند.

اصرار نداشته باشيد كه ثابت كنيد حتما چيزي را دزديده است. چون با اين كار ممكن است احتمالاً او را براي جرمي كه نكرده است، تنبيه كنيد. درسي را كه كودك از اين واقعه مي آموزد، اين است كه خود را از هر موقعيتي كه در آن احتمال دزدي مي رود، دور كند. ماوراي عمل دزدي، هميشه علت و يا انگيزه اي وجود دارد. ما بايد به عنوان والدين و يا مربي، تلاش كنيم تا بيابيم كدام نياز يا نيازهاي كودكان با اين نوع رفتار برآورده مي شود.

برای درمان این پدیده، باید علل و انگیزه‌های آن مشخص شود. باید در نظر داشت که تنها برخورد و مبارزه صرف بامعلول مؤثر نیست بلكه حتی گاه آن‌را شدت می‌بخشد. درمان آن باید براساس محبت و در محیطی آرام انجام شود.

در ذیل مواردی برای حل و درمان این عمل ذكر می‌شود كه براساس تجربیات متعدد اغلب كارساز بوده است:

1. گاهي اوقات فرزند براي تجربه هيجان دزدي، نشان دادن شهامت خود به ديگران، دست به اين كار مي زند، از اينرو لازم است اين حس هيجان طلبي او را از راه هاي ديگر ارضا كنيد به عنوان مثال ثبت نام او در كلاس هاي رزمي مي تواند در بر طرف کردن حس هیجان طلبی او نقش اساسی داشته باشد.

2. سعی نكنید كودك را در موقعیت اعتراف به‌دام بیندازید. نگویید تو پول را برداشته‌ا‌ی‌‌؟‌ زیرا جواب، دروغ و انكار خواهد بود. سعی كنید آنچه منجر به دزدی شده را بیابید. با فرزندتان جدی در خلوت صحبت كنید. مثلاً بگویید: از كیف من پول كم شده و می‌بینم كه تو خوراكی‌ای كه پولش را نداشتی، خریده‌ای. او را مسئول رفتارش بدانید.

(اگر فرزندتان از شما پول می‌دزدد، برای بازگرداندن آن راه‌هایی را پیش پایش بگذارید. مثلا به او بگویید در عوض آن پول، یکی از کارهای خانه را انجام دهد (شما می‌توانستید در ازای کمک او در کاری مثل عوض کردن واشر شیرهای آب، به او پول بدهید ولی حالا او بدون دریافت مزد این کار را می‌کند.) اما هرگز نباید برای مچ‌گیری از او حین برداشتن پول برایش دام پهن کنید (مثلا پول‌هایتان را روی میز هال رها کنید تا ببینید او به آن دست می‌زند یا نه.) این کار اعتماد او به شما را از بین می‌برد.)

3. در كیف مدرسه‌اش حتماً در حد امكان خوراكی‌هایی را كه دوست دارد بگذارید و مقداری پول توجیبی معین مناسب سن، روزانه، هفتگی یا ماهانه در اختیارش قرار دهید تا درصورت تمایل برای خود چیزهایی را خریداری كند.

4. به نیازهای فرزندتان به پول نگاهی بیندازید و ببینید آیا پول توجیبی او به اندازه نیازهای اصلی او هست یا باید هماهنگی بیشتری ایجاد كرد. به عبارت دیگر آیا پول دریافتی او در حد متوسط دیگر همسالانش در طبقه اجتماعی شماست یا نه. لطفاً برای خساست خود به‌دلیل و انكار روی نیاورید.

5. بچه‌ها دزدی می‌كنند چون چیزی را می‌بینند، می‌خواهند آن‌را داشته باشند و از عواقب رفتارشان اطلاعی ندارند. این فرصتی عالی است تا به فرزندتان برخی درس‌های ارزشمند اجتماعی را بیاموزید.

6. صادقانه بیندیشید. آیا شما پدر یا مادر سهل‌گیری نبوده‌اید؟ بچه‌هایی كه عادت دارند همه چیزهایی را كه می‌خواهند به دست آورند، تصور می‌كنند كه باید هر چه را كه می‌خواهند داشته باشند. شاید زمان آن رسیده باشد كه كم‌كم به او نه بگویید.

7. وسایلی كه كودك را به دزدی وسوسه می‌كند مانند پول را از چشم‌ او دور كنید و تسهیلاتی برای تفریح و سرگرمی بیشتر او فراهم آورید.

8. او را از مشاهده فیلم‌هایی كه در آنها دزدی انجام می‌شود باز‌دارید.

9. به او بیشتر توجه كنید، خصوصیات خوب اخلاقی او را مورد توجه قرار داده و ذكر كنید. راه‌هایی برای افزایش عزت نفس او بیابید. آرامش و شادی را در محیط خانه ایجاد كنید. از توانمندی‌های او به جای زیبایی‌های فیزیكی‌اش یاد كنید و او را با استعدادها و توانایی‌هایش آشنا كنید.

10. با كودك صادقانه صحبت كنید. بدون برچسب دزدی زدن با استفاده از داستان‌های جذاب، الگوهای مناسب رفتاری را به او معرفی كنید

11. اگر فرزندتان لباس، زینت‌آلات، ماشین‌های برقی و مانند اینها را دزدیده، شاید انگیزه‌اش این بوده كه شبیه دیگر همسالانش شود. كودكی كه در كنار همسالانی با امكانات زیاد رشد می‌كند، شاید سعی كند ظاهر وسایلی مانند آنان داشته باشد. حتی برای بزرگسالان هم مشكل است كه درك كنند عده‌ای در این دنیا بیش از حد دارند و عده‌ای از نیازهای اولیه خویش نیز محرومند. سعی كنید مدرسه و دوستانی برایش انتخاب كنید كه از لحاظ اقتصادی تفاوت زیادی با شما نداشته باشند.

12. سعي كنيد در برخورد با اين موضوع عواطف منفي خود را كنترل كنيد. در برابر رفتار او دست پاچه نشويد و بر اعصاب خود مسلط باشيد.

13. كمك و درمان در مورد فردي كه دزدي مي كند، بستگي تام به شناخت انگيزه هاي حاكم بر رفتار او دارد. تلاش كنيد انگيزه ها، علل و زمينه هاي دزدي كودك خود را شناسايي كنيد و با تمام وجود اين علل و عوامل را از بين ببريد.

14.فرزندتان بايد متوجه شود كه اين كارش نادرست است و ممكن است به وسايل و روحيه افراد لطمه وارد كند. اين موضوع را با تطبيق دادن مسئله برخورد او و وسايلش، مي توان بهتر به او فهماند. بهتر است ضمن تفهيم موضوع مالكيت به فرزندتان او را از آسيب هاي روحي مربوط به از دست دادن وسايل شخصي آگاه كرد. در گفتگو با فرزندتان، به او بد بودن اين كار و تأثير نامطلوب آن را بر روحيه صاحب شي ء متذكر شويد و به او بفهمانيد در صورت ادامه اين كار، اعتماد ديگران از او سلب مي شود و ديگر كسي او را دوست نخواهد داشت.

15. دوست تاثير زيادي در رفتارهاي نوجوان دارد، فرزندتان را در پيدا كردن دوست مناسب ياري دهيد.

16. به صورت زيركانه و غير مستقيم احساسات خود را از اين كار او برايش بيان كنيد.

17. اگر فرزندتان دزدی را همراه با رفتارهای ناراحت‌كننده دیگر توأمان انجام می‌دهد حتماً از یك مختصص كمك بگیرید.

اگر فرزندتان بیش از یک بار دزدی کرده است، می‌توانید از کارشناسان کمک و مشورت بخواهید. تکرار دزدی می‌تواند نشانه‌ای از یک مشکل بزرگ‌تر باشد.

یک سوم جوانانی که در حین دزدی از فروشگاه‌ها دستگیر شده‌اند، می‌گویند ترک این کار برایشان دشوار است؛ پس بهتر است زودتر به کودکان و نوجوانان کمک کنید بفهمند چرا دزدی اشتباه است و ممکن است در صورت ادامه این کار با عواقب جدی‌تری روبه‌رو شوند. یک ناراحتی نادر روانی هم می‌تواند باعث بلند کردن اشیا از فروشگاه‌ها شود.

این اشیا ممکن است بی‌ارزش باشند و فرد آن‌ها را پس از دزدیدن دور بیندازد، ولی مشکل این‌جاست که او نمی‌تواند در برابر وسوسه دزدی مقاومت کند. این اختلال، حتی در بزرگسالان نیز دیده می‌شود.

علت دزدی فرزندتان هرچه که باشد، افرادی هستند که می‌توانند برای حل این مشکل به شما کمک کنند؛ مثلا مشاور مدرسه (به خصوص اگر کودک‌تان در مدرسه دزدی می‌کند)، روانشناس کودکان.

بسیاری از خانواده‌هایی را با امكانات مالی كم می‌شناسیم كه كودكانشان سرشار از شادی، عزت نفس و رفتارهای صحیح اجتماعی‌ هستند. تنها سرویس‌های مادی نمی‌تواند فرزند ما را متعادل و قانونمند سازد. با اصلاح روش‌های اخلاقی و زندگی، ایجاد محیط امن و شاد و نشان‌دادن توجه و ارائه نوازش‌های مثبت در موقعیت‌های مناسب، ذكر خصوصیات و كفایت‌های جسمی، فكری و اخلاقی و تشویق آنان به ورزش، هنر، همكاری و دلسوزی در منزل و داشتن دلبستگی عمیق خانوادگی می‌توان درستكاری آنان را تضمین كرد. از حاشیه‌ها و امكانات، نگاهمان را بیشتر به عاطفه و توجه صرف كنیم.

اقتضای هر سن

ظاهر ماجرا این است كه کودکی وسیله یا چیزی را که مال خودش نیست برداشته و با خود به خانه آورده. اما واقعیت این است که بچه‌ها در سنین مختلف به دلایل مختلف، ممکن است به وسایل دیگران دستبرد بزنند. این دلایل آن‌قدر باهم فرق دارند که دیگر اسم همه این کارهای به ظاهر مشابه را نمی‌توان «دزدی» گذاشت.

تا قبل از پنج سالگی: بچه‌های خیلی کوچک گاهی اشیایی را که دوست دارند برمی‌دارند، بدون این‌که بدانند برای داشتن آن‌ها باید پول داد. آن‌ها نمی‌دانند برداشتن چیزها بدون پرداخت پول کار غلطی است. آن‌ها هنوز مفهومی به نام «دزدی» را نیاموخته‌اند.

پنج تا 12 سالگی:

کودکان دبستانی معمولا می‌دانند که برداشتن چیزها بدون پول دادن کار نادرستی است، با این وجود گاهی آن‌ها کنترل لازم را بر اعمال خود ندارند.

12 تا 19 سالگی:

دزدی کردن در نوجوانان می‌تواند علل گوناگون داشته باشد. آن‌ها مسلما می‌دانند که نباید دزدی کنند، اما ممکن است به خاطر هیجان این کار دست به دزدی بزنند یا چون دوستان آن‌ها دزدی می‌کنند آن‌ها هم این کار را بکنند.

بعضی نوجوانان فکر می‌کنند ممکن است کسی متوجه کار آن‌ها نشود یا بتوانند از زیر تنبیه دزدی در بروند. در نهایت، دزدی برای برخی از نوجوانان راهی برای یاغی‌گری و اعتراض به وضع موجود است. البته دلایل پیچیده‌تری هم برای دزدی کودکان و نوجوانان وجود دارد. این کار می‌تواند نشانه‌ای از این باشد که آن‌ها در شرایط پراسترسی قرار دارند که ممکن است درخانه، مدرسه یا در گروه دوستان باشد.گاهی آن‌ها برای نشان دادن عصبانیت یا برای جلب توجه این کار را می‌کنند.

دزدی برخی از بچه‌ها فریاد کمک‌خواهی برای رهایی از آزارهای روحی و جسمی محیط خانه است. در این نوع بچه‌ها، دزدی نشانه‌ای است که ما را به طرف مشکل اصلی هدایت می‌کند.

گاهی وقت‌ها بچه‌ها چیزی را می‌دزدند که آرزو دارند داشته باشند، اما به دلیل مشکل مالی نمی‌توانند تهیه کنند.در بدترین حالت، ممکن است دزدی آن‌ها به خاطر تامین نیازهای مالی برای خرج اعتیاد باشد. علت دزدی فرزندان هر چه که باشد والدین باید اول مشکل ریشه‌ای را شناسایی کنند و سعی کنند علت اصلی را از بین ببرند.

وقتی متوجه دزدی فرزندتان می‌شوید عکس‌العمل شما بستگی به این دارد که این اولین بار است یا فرزندتان عادت به دزدی دارد. در مورد بچه‌های کوچک، باید به آن‌ها بفهمانید که این کار نادرست است و بگویید اگر چیزی را بدون اجازه یا پرداختن پول آن برداریم، دیگران ناراحت می‌شوند. مثلا اگر یک کودک پیش‌دبستانی، یک شکلات از فروشگاهی برداشته، به او کمک کنید تا آن را برگرداند. اگر کودک شکلات را خورده است، او را به فروشگاه ببرید و به او یاد دهید عذرخواهی کند و پول شکلات را بپردازید.

در مورد کودکان دبستانی هم برگرداندن شیء دزدیده شده بسیار مهم است. کودکان کلاس اولی یا دومی باید بدانند که دزدی کار نادرستی است. ممکن است درک بهتری از عواقب دزدی هم برای آن‌ها لازم باشد. مثلا اگر دختر شما دست‌‌بند دوستش را بدون اطلاع او برداشته، به او بگویید: «اگر دوستت وسایل مورد علاقه تو را بدون اجازه برمی‌داشت، ناراحت نمی‌شدی؟» او را تشویق کنید به دوستش زنگ بزند، ماجرا را توضیح دهد، عذرخواهی کند و قول بدهد که دست‌بند را بر می‌گرداند.

در مورد دزدی نوجوانان باید عواقب جدی‌تر دزدی را به آن‌ها نشان داد. مثلا اگر نوجوان از یک فروشگاه چیزی بلند کرده او را به فروشگاه برگردانید و با مدیر فروشگاه روبه‌رو کنید تا این اتفاق را توضیح بدهد و عذرخواهی کند.

یک نوجوان از این‌که مجبور باشد شی دزدی را برگرداند، شرمنده می‌شود و همین شرمندگی و خجالت باعث می‌شود او برای همیشه یاد بگیرد چرا دزدی کار غلطی است. البته توجه داشته باشید که ادامه سرکوفت و تنبیه، به خصوص تنبیه بدنی، کار اشتباهی است و ممکن است نوجوان را عصبانی كند و منجر به ادامه دزدی یا حتی انجام کارهای بدتری شود.

بچه‌ها در همه سنین باید یاد بگیرند که دزدی از فروشگاه مثل برداشتن پول افراد است و به صاحبان آن‌جا ضرر می‌زند. آن‌ها باید بدانند که دزدی می‌تواند عواقبی بدتر از این‌ها داشته باشد و ممکن است باعث زندانی شدن آدم شود.

منابع:

1ـ مجله پيام زن شماره 3 - پروين بهروزنيا

2- مجله تعليم و تربيت استثنايي، شماره 59، ترجمه فاطمه سفيف مقدم اكبري

3- ماهنامه ي تخصصي كودك

4- نوابي نژاد، شكوه، رفتارهاي بهنجار و نابهنجار كودكان و نوجوانان، تهران، انتشارات انجمن اوليا و مربيان جمهوري اسلامي ايران، چاپ سوم.

koodakefarda .ir

aftabnews. ir

گردآورنده : مدرسه کلوب